Nếu kiến trúc tạo nên vóc dáng của một vùng đất, thì tơ lụa và đường kim mũi chỉ lại chính là tà áo mềm mại, tôn vinh vẻ đẹp thanh lịch và cốt cách của người Tràng An. Trong bức tranh làng nghề rực rỡ của Thủ đô nghìn năm tuổi, nghề thêu tay và dệt lụa tơ tằm chiếm giữ một vị trí độc tôn. Đó là cuộc hạnh ngộ kỳ diệu giữa chất liệu óng ả từ kén tằm đồng bãi và đôi bàn tay tài hoa, đưa nghệ thuật tạo hình trên vải vóc đạt đến cảnh giới tinh tế bậc nhất của mỹ nghệ truyền thống Việt Nam.
Dấu ấn lịch sử: Từ cội nguồn sông Đáy đến gấm vóc cung đình
Lịch sử nghề dệt lụa và thêu ren tại mảnh đất kinh kỳ là một dòng chảy dài theo suốt các triều đại phong kiến, gắn liền với công lao khai sáng của các bậc tiền nhân được nhân dân tôn kính làm Thành hoàng và tổ nghề.
Theo truyền tích và ngọc phả địa phương, nghề dệt lụa Vạn Phúc gắn liền với công đức của bà Ả Lã Thị Nương. Bà vốn xuất thân từ vùng đất Cao Bằng, theo chồng về định cư tại ấp Vạn Bảo (tên cổ xưa của làng Vạn Phúc) bên bờ sông Nhuệ màu mỡ. Thấy đất đai phì nhiêu, bà đã đem lòng yêu mến dân làng và đích thân truyền dạy cho người dân cách trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa và phát triển nghề nông. Sau khi bà qua đời, dân làng đã suy tôn bà làm Đương cảnh Thành hoàng, lập đền thờ phụng để đời đời ghi nhớ công ơn người khai sinh ra nghề dệt tơ lụa. Qua hàng thế kỷ bồi đắp, tơ lụa vùng đất này trở thành thức quà quý bậc nhất xứ kinh kỳ. Vào thời nhà Nguyễn, lụa Vạn Phúc từng được chọn làm cống phẩm ngự dụng may hoàng bào cho vua chúa và xiêm y cho hoàng thân quốc thích.
Song hành với lụa là nghệ thuật thêu tay cổ truyền. Đến thế kỷ 17 dưới thời vua Lê Thần Tông, quan Tiến sĩ Lê Công Hành (người làng Quất Động, Thường Tín) sau chuyến đi sứ đã đúc kết, học hỏi các kỹ thuật thêu mới lạ và về truyền dạy tận tình cho dân làng. Ông được hậu thế tôn vinh là ông tổ nghề thêu Việt Nam. Kể từ đó, nghề thêu từ đất Thường Tín lan rộng khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ, quy tụ những phường thợ tinh nhuệ về đất kinh kỳ để phục vụ cho các trang phục triều nghi, hoành phi, câu đối, rèm loan và trướng rủ chốn cung đình.
Những cái nôi làng nghề nức tiếng đất kinh kỳ
Hà Nội sở hữu những không gian làng nghề danh tiếng, nơi lụa và thêu bổ trợ, nâng tầm lẫn nhau thành những tuyệt tác:
-
Làng lụa Vạn Phúc (phường Vạn Phúc, quận Hà Đông): Được xem là làng nghề dệt lụa lâu đời và nổi tiếng nhất Việt Nam với lịch sử hơn 1.000 năm. Điểm đặc trưng làm nên thương hiệu lụa Vạn Phúc chính là lụa Vân – dòng lụa mỏng manh, thoáng mát nhưng hoa văn chìm nổi tinh xảo ẩn hiện dưới ánh sáng. Kỹ thuật dệt sợi tơ tằm nguyên chất giúp lụa khi sờ vào có cảm giác mềm mại như làn nước, đông ấm hè mát, toát lên vẻ đài các, trang nhã.
-
Làng thêu Quất Động (xã Quất Động, huyện Thường Tín): Cái nôi của nghề thêu tay truyền thống. Trải qua hơn 400 năm, Quất Động vẫn giữ vững vị thế đỉnh cao về kỹ thuật thêu tay mỹ nghệ. Người thợ Quất Động có thể thêu trên mọi chất liệu, từ gấm, lụa tơ tằm đến the, đoạn, biến những sợi chỉ mỏng manh thành các tác phẩm nghệ thuật sống động.
-
Các làng thêu vệ tinh xứ Đoài: Quanh trục sông Đáy và sông Nhuệ còn có các làng thêu nức tiếng như Thắng Lợi, Dũng Tiến (Thường Tín), Xuân Nẻo hay Yên Đức. Mỗi nơi mang một thế mạnh riêng từ thêu trang phục dân tộc, áo dài dạ hội cho đến thêu tranh phong cảnh và thêu ren xuất khẩu.
Bàn tay tài hoa: Dấu ấn và kỹ nghệ đỉnh cao của các nghệ nhân
Nghệ thuật thêu tay và dệt lụa đòi hỏi sự kết hợp tuyệt đối giữa lòng kiên nhẫn, thị giác nhạy bén và tâm hồn nhạy cảm trước cái đẹp.
Ở khâu dệt lụa, các nghệ nhân Vạn Phúc phải kiểm soát từng công đoạn nghiêm ngặt: từ ươm tơ, mắc cửi, nối sợi đến dệt hoa trên khung cửi truyền thống. Để tạo ra những thước lụa Vân với hoa văn chìm như mây trời cuộn sóng, nghệ nhân phải tính toán chuẩn xác từng nhịp thoi đưa. Khâu nhuộm vải bằng nguyên liệu thảo mộc tự nhiên như lá bàng, củ nâu hay vỏ cây rừng cũng là bí quyết gia truyền giúp lụa có màu sắc trầm ấm, không phai nhạt theo năm tháng.
Đặc biệt, dấu ấn nghệ nhân thể hiện rõ nét nhất ở kỹ thuật thêu truyền thần và thêu hai mặt tại Quất Động. Những nghệ nhân ưu tú như nghệ nhân Bùi Lê Mậu hay Hoàng Thị Khương đã nâng tầm đường kim mũi chỉ thành hội họa:
-
Kỹ thuật phối màu chỉ: Một đóa hoa sen hay đuôi chim phượng hoàng có thể cần phối hợp tới hàng chục sắc độ chỉ màu khác nhau. Bằng cách chẻ sợi tơ chỉ tằm thành những phần mỏng manh như sợi tóc, người thợ đan cài các lớp chỉ chuyển màu liền mạch, tạo độ bóng mượt và chiều sâu chuyển sắc huyền ảo mà không máy móc nào sao chép được.
-
Nghệ thuật thêu hai mặt trên voan mỏng: Đỉnh cao kỹ xảo của thêu Quất Động là thêu hai mặt đối xứng hoàn hảo trên nền vải lụa tơ tằm mỏng manh. Cả hai mặt trước và sau đều phẳng mịn, tăm tắp, giấu kín tuyệt đối mọi nút thắt hay đầu mối chỉ thừa. Nhìn vào tác phẩm, người thưởng lãm chỉ thấy họa tiết lơ lửng giữa không trung như một bức tranh thủy mặc vô thực.
Chuyển mình hòa nhịp thời đại mới
Bước vào thế kỷ 21, trước sự bùng nổ của vải sợi tổng hợp và công nghệ thêu vi tính tốc độ cao, các nghệ nhân dệt lụa và thêu tay Hà Nội đã chọn cho mình con đường phát triển bền vững: định vị giá trị ở phân khúc cao cấp và thời trang cá nhân hóa.
Lụa tơ tằm Vạn Phúc giờ đây không chỉ gói gọn trong tà áo dài truyền thống mà được ứng dụng vào các bộ sưu tập thời trang quốc tế, khăn lụa cao cấp, caravat và phụ kiện nội thất sang trọng. Các nghệ nhân trẻ làng thêu Quất Động cũng chủ động kết hợp với các nhà thiết kế thời trang hiện đại để thêu hoa văn độc bản trên áo cưới, áo khoác dạ và túi xách hàng hiệu.
Nghề thêu tay và lụa tơ tằm tại Hà Nội không chỉ là một nghề thủ công mang lại sinh kế, mà chính là tấm danh thiếp văn hóa đong đầy sự lịch lãm của vùng đất kinh kỳ. Giữa nhịp sống công nghiệp hối hả, tiếng thoi lách cách bên khung cửi Vạn Phúc và nhịp kim thoăn thoắt tại các xưởng thêu ven đô vẫn đều đặn ngân vang. Đó là lời cam kết thủy chung với di sản, dệt tiếp những giấc mơ gấm vóc rực rỡ của đất Thăng Long ra khắp năm châu.
